Week 10, Woest

Dit is de tiende aflevering. De razende coronastorm in Nederland lijkt in kracht af te nemen. Toen we begonnen aan deze expeditie dachten we dat tien weken genoeg zou zijn om zicht te krijgen op deze tussentijd. Het tegenovergestelde blijk waar. Juist nu het virus zich wat meer gedeisd houdt zien we de ravage die is aangericht. Onze expeditie is dus nog niet afgelopen. Toch wil ik even stilstaan bij wat ik de afgelopen weken gezien, gedacht, geschreven en gevoeld heb. Waar sta ik nu? Is er iets veranderd in mij? In de wereld?
Als ik mijn eigens schrijfsels teruglees dan bekruipt me het gevoel dat ik iets niet zie. Er mist iets in mijn verhalen en notities.

afb 1 Godelieve week 10
Rabo Kunstcollectie Zonder titel, Monali Meher, 2009

Als ik nog een keer lees dan weet ik het: woede. Ik mis de woede, de onmacht en het ongeloof. Ik vertel graag verhalen die hoop geven, maar er is ook een andere kant. Die is minder romantisch, minder genuanceerd en vooral rebels.

Mijn woede de baas
Als ik terugdenk aan de afgelopen maanden herinner ik me een paar momenten dat ik mijn woede omhoog voelde kruipen en wegduwde.

Bijvoorbeeld toen een collega de voordelen van de crisis opsomde. Hij noemde de snelle leercurve van mensen die in drie dagen tijd volledig om schakelden naar digitaal werken. Hij toonde zich diep tevreden met de daarmee gepaard gaande efficiëntiewinst. Ook zag hij voordelen in de toename van de  werkeloosheid want daarmee zou het voor hem gemakkelijker en goedkoper worden om mensen te werven. Ik zei, een beetje aarzelend vanwege zijn stelligheid, dat misschien niet iedereen meekan of gelukkig wordt van die snelle omslag. Dat al die efficiëntie mogelijk niet alleen maar positief is. Maar het bracht hem niet aan het wankelen en dus liet ik het los.

Ook  de gesprekken over de demonstraties tegen racisme waren een doorn in mijn oog. Die gingen niet over racisme, maar over corona en de houding en besluitvorming van burgemeesters daarover. Alleen bij M ging het over het onderwerp van de demonstratie. In de uitzending legde rapper Akwasi met overslaande stem uit waarom hij zijn woede niet meer inhield, en journalist Clarice Gargard verklaarde dat er nu wel genoeg was gepraat over persoonlijke ervaringen met racisme. Dat vond ook Simons: ‘Het is tijd om het gesprek naar een volgend niveau te tillen. De verantwoordelijkheid ligt niet zozeer bij de zwarte gemeenschap, maar bij het systeem.’

En dan alle praatprogramma’s waarin de gevolgen van corona voor de economie werden besproken. Met onverholen afschuw luisterde ik naar ondernemers die zeiden nu wel iets anders aan hun hoofd te hebben dan duurzaamheid, vergroening of energietransities. Eerst de economie op orde, dan zien we wel verder.
Of de beelden in de media van mensen in sloppenwijken die niet kunnen schuilen voor corona. De laconieke houding waarmee daarvan verslag gedaan wordt raakt me diep.

Al die keren drukte ik mijn woede weg omdat ik empathie voel en begrip wil opbrengen voor een ander standpunt. Aan polarisatie hebben we tenslotte niets.
Bladerend door de dagboekaantekeningen van onze expeditie zie ik talloze voorbeelden waardoor me helder wordt dat deze coronacrisis een vlijmscherp instrument is om onbesproken te laten wat we niet willen veranderen of wat we moeilijk vinden.

Corona onthult
Armoede, ongelijkheid, racisme, exclusie, verloren biodiversiteit en diversiteit op andere terreinen, allemaal moeilijke vraagstukken die door corona nog zichtbaarder worden dan ze al waren. Corona legt haarscherp bloot dat het voor arme mensen, zwarte mensen en kleine bedrijven moeilijker is om deze crisis te doorstaan. Het uitbreken van Corona en de verspreiding ervan hebben alles te maken met de organisatie van onze samenleving en economie. We kunnen er niet langer omheen, we moeten deze nijpende problemen aanpakken. Of toch niet? Corona blijkt tegelijkertijd de perfecte bliksemafleider om niet over deze thema’s te praten. Praten over de maatregelen tegen corona, de feilbaarheid of het niet nakomen daarvan leiden ons af van de werkelijke vraagstukken. Fundamentele vragen worden nauwelijks gesteld. Terwijl ik dit opschrijf voel ik mijn onderdrukte boosheid borrelen en bruisen. Mijn woede wil naar buiten. Ik slik, haal diep adem en blader verder door mijn aantekeningen.

Druppels op een gloeiende plaat
Ik lees over een gesprek dat ik met een vriend had over hoe consumentisme de aarde kapot maakt. Radeloos vroeg hij zich af: “Maar wat moet ik dan doen? Helemaal niets meer kopen? Dat is alleen maar een druppel op de gloeiende plaat!”
Wat hij zegt sluit aan bij de idee dat de consument de macht heeft om de economie te veranderen. Immers de economie is het spel tussen vraag en aanbod, dus als consumenten iets niet meer kopen, valt de vraag weg en daarmee de productie. In een volledige vrije markt zou dat misschien werken.  Maar het spel tussen vraag en aanbod is geen gelijkwaardige interactie tussen mensen die iets kopen en mensen die iets maken. Consumenten zijn in het neoliberale systeem niet gelijkwaardig aan producenten, overheden, banken of investeerders. In een ongelijk speelveld kun je een individuele klant niet verantwoordelijk maken voor wat misgaat in het grotere geheel. Het wordt tijd om het gesprek naar een ander niveau te tillen. De verantwoordelijkheid ligt niet bij consumenten, maar bij het systeem.

afb 3 Godelieve week 10
Rabokunstcollectie, The enemy of the chosen, Henk Visch, 1998-2000

Corona maakt dat ongelijke speelveld tastbaar, invoelbaar en brengt het dichtbij. In elk artikel dat ik lees, in elk gesprek op straat, op mijn werk of in de media kan ik zien ik hoe we niet kijken, niet willen zien en niet willen veranderen. Als ik mijn gevoel daarover toelaat ben ik bang dat ik niet meer stop met boos, razend, ziedend en woest zijn. Als ik de impact van onze economie echt aankijk dan zie ik een ravage die groter, vele malen groter is dan die van corona. Dan zie ik verdroogde bossen, kaalgeslagen oerwoud, vergiftigde mensen in fabrieken, vrouwen die aangerand en verkracht worden door collega’s en hun bazen, corruptie, armoede en enorme groepen mensen die uitgesloten worden omdat ze anders zijn dan de norm.
Weer groeit mijn verbolgenheid, mijn afgrijzen en mijn verontwaardiging.

Een ander economisch systeem
Het systeem loopt vast. De aarde gaat stuk, het gat tussen arm en rijk wordt grotere en groter. De helft van de mensen (3,4 miljard mensen) leeft van minder dan vijf dollar en vijftig cent per dag. Het neoliberale economische systeem gaat dat niet oplossen.
Wat me zo boos maakt is dat we steeds die fundamentele vraag uit de weg gaan: wat is er mis met het economisch systeem en hoe kunnen we dat veranderen? Niet voor consumenten en producenten maar voor mensen, samenlevingen en de aarde.

Om het systeem te veranderen moet je het begrijpen, doorgronden en in vraag stellen. Alleen dan kun je het herzien, anders vormgeven, resetten of radicaal vernieuwen.
Ik begin te begrijpen dat mijn woede nodig is om de gevolgen van het systeem te doorgronden zodat ik het fundament in vraag kan stellen. Zodat ik kan aanklagen wat niet deugt.  Zonder die woede, zonder die diepe beleving van het onrecht, van de tragedie die zich voltrekt, zijn al mijn voorstellen voor vernieuwing oppervlakkig en vrijblijvend. Mijn woede zorgt voor wortels, voor diepgang en voor doorzettingsvermogen.
Ik denk steeds dat mijn woede delen zwak is. Dat het vooral een tegenstem is. Maar eerlijk is eerlijk, de bron van mijn verhalen van hoop, mijn ideeën voor andere economieën komt voort uit verzet, uit afkeer en verbijstering over hoe de huidige economie mensen en de aarde reduceert tot productiemiddelen. Over hoe de hang naar geld, nog meer geld en oneindig veel geld leidt tot besluiten die onrechtvaardig en destructief zijn voor alle leven op aarde.

Twee rapporten
De vraag die nu voorligt is: wat voor economie willen we en hoe komen we daar? Gaan we duizenden miljarden in een economisch systeem stoppen dat destructief en instabiel is?  Of gaan we dat geld gebruiken om de regels van het spel te veranderen? Kun je als overheid, als bank of als samenleving willens en wetens een systeem blijven steunen dat het merendeel van de mensen en de aarde niet dient?
In de laatste twee weken, in de luwte van de coronastorm, kwamen twee banken ieder met een eigen rapport naar buiten. De Rabo onderzocht hoe groot en ellendig de voorspelde recessie zal zijn. De uitkomst:

“De Nederlandse economie komt in een historisch diepe recessie, ondanks alle steunpakketten. Dit jaar krimpt de economie met bijna 6 procent, schrijven economen van de Rabobank in hun kwartaalbericht. Daarmee maakt Nederland  de diepste economische dip in honderd jaar door.”NOS nieuws

De Rabobank biedt het MKB leningen aan tegen een rente van 4%. Daarnaast kan het MKB uitstel aanvragen voor de aflossingsverplichting (dus niet de rente) van leningen. Zo helpt de bank bedrijven verder te gaan in het bestaande systeem. Misschien ietsjes duurzamer, digitaler en lerender (zie aflevering 6), maar niet wezenlijk anders. De neoliberale wil blijft wet.

De Triodosbank pakt het anders aan. Zij publiceerden Reset the Economy, een gedurfd voorstel van  Hans Stegeman en Kees Vendrik om de coronacrisis aan te grijpen als hefboom voor een fundamenteel andere economie. Misschien nog niet perfect maar in combinatie met andere ideeën en voorstellen zeker het begin van een ander, een beter economisch systeem. Een systeem waarin de wil van de aarde en al haar bewoners wet is.

Laten we woest zijn
Waar de aarde eindig is zijn de ideeën van mensen oneindig. We kunnen ze eindeloos hergebruiken, opnieuw combineren en betekenis geven. We kunnen ze onthouden en ontwikkelen door de tijd. In de ideeënwereld vallen gisteren vandaag en morgen samen.

afb 4 Godelieve week 10
Tentoonstelling van Louise Fresco uit de Rabo Kunstcollectie 2016

Omdat we de gevolgen van de economie allemaal aan den lijve ervaren zijn we gedreven om te duiden wat mis is en deskundig om mee vorm te geven aan hoe het anders kan. Door al onze ideeën, kennis en kunde samen te leggen kunnen we een systeem ontwikkelen dat aarde en al het leven daarop, draagt en voedt. Iedereen kan bijdragen aan: het bedenken van een ander systeem, het uitproberen van andere manieren van ondernemen, het ontwikkelen van gelijkwaardig speelveld voor al het leven op aarde.
Zolang we geloven dat we als consument invloed hebben, zijn we met handen en voeten gebonden aan de regels van het heersende systeem. Zolang we ons laten aanspreken in die hoedanigheid blijven we klein en onmachtig. Zolang we geloven dat deze recessie bestreden moet worden met geld en nog meer geld en zolang we niet de fundamentele vragen stellen, blijft alles bij het oude.
Maar als mensen kunnen we het systeem bevragen, aanklagen, verwerpen en opnieuw uitvinden. Kunnen we onze stem verheffen. Laten we de realiteit onder ogen zien en durven woest te zijn.