Week 14, Uitblinkers in coronatijd

Over leiderschap tussen reflectie en daadkracht

Een paar maanden geleden maakte ik kennis met mijn nieuwe leidinggevende. Ik vertelde haar dat ik onderzoek doe naar een economie voor de toekomst. Ik maak allerlei verschillende voorstellen voor economieën die sociaal en ecologische rechtvaardig zijn. Die voorstellen verpak ik in beeldende verhalen zodat mensen zich kunnen inleven in hoe zo’n economie zou kunnen functioneren in de dagelijks realiteit. Ze reageerde spontaan dat ik mezelf en mijn werk tekortdeed door te spreken over voorstellen. Ik mocht best wat zelfbewuster zijn en het woord voorstellen vervangen door conclusie of ontwerp. Ze zei: “Jij bent tenslotte de expert, dus jij weet wat werkt.”

Ik begreep in eerste instantie haar reactie niet. Maar toen realiseerde ik me dat ze dacht dat ik het woord voorstel gebruikte omdat ik niet durfde te zeggen: zo moet het worden of deze economie gaat werken.

Maar zo is het voor mij niet. Ik kies er heel bewust voor om een idee voor een andere economie als een mogelijkheid neer te leggen en niet als een vaststaand feit of ontwerp. Zo geef ik een opening aan anderen om mee te denken en te doen. Zo kunnen we samen meerdere nieuwe economieën bekijken, uitproberen en laten ontstaan. Ik wil liever uitnodigen dan sturen omdat ik denk dat je een nieuwe economie alleen samen kunt ontwikkelen.


Rabo Kunstcollectie: Lara Schnitger: Bois de Boulogne
Rabo Kunstcollectie: Lara Schnitger: Bois de Boulogne

Het gesprek zette me aan het denken. Waarom vinden we dat experts en leiders antwoorden moeten hebben? Dat ze eenduidige beslissingen moeten nemen, die doortastend moeten communiceren en voortvarend moeten realiseren. Waarom wordt leiderschap vooral geassocieerd met woorden die hard, sterk en krachtig zijn? Zou dat ook anders kunnen?

Vrouwelijke leiders in tijden van corona
Eind april verscheen een artikel in the Guardian waarin een link gelegd werd tussen vrouwelijke leiders en de impact van Corona. In landen waar vrouwen aan het stuur staan is de impact van corona kleiner. Als voorbeelden noemt schrijver Arwa Mahdawi President Tsai-Ing wen’s (Taiwan), de vrouwelijke leiders van de Scandinavische landen: Finland (Marin), Noorwegen (Solberg) en Denemarken (Frederiksen), Jacinda Ardern (Nieuw-Zeeland) en Angela Merkel (Duitsland). Hun voortvarende beleid leidde tot relatief weinig doden, zonder dat de economie volledig tot stilstand kwam. Deze voorbeelden zijn natuurlijk geen bewijs dat vrouwelijke leiders geschikter zijn om een land door een crisis te loodsen dan mannen. Maar wat zegt het wel?

Volgens Mahdawi ligt een deel van de oorzaak in het feit dat vrouwelijk leiders langs strengere meetlatten worden gelegd dan mannen. “Je moet dubbel zo goed zijn om überhaupt mee te mogen doen.” Omdat vrouwen voortdurend de maat genomen wordt leren ze als geen ander te reflecteren op hun handelen en de impact daarvan.  Dat resulteert in een leiderschapsstijl die daadkracht en reflectie combineert. En dat is precies wat nodig is in onzekere tijden of crises zoals Corona.


Rabo Kunstcollectie Andy Warhol Beatrix
Rabo Kunstcollectie: Andy Warhol: Beatrix

Daadkracht en reflectie
Daadkracht past bij woorden als doorzettingsvermogen, energie, flinkheid, kracht, pit, slagkracht, stootkracht, vitaliteit, voortvarendheid en wilskracht.
Reflectie daarentegen hoort bij termen als nadenken, overdenking, overpeinzing, bespiegeling, beschouwing, contemplatie, gefilosofeer, meditatie, mijmering en beraad.
Reflectie vertraagt, daadkracht versnelt. Reflectie opent, daadkracht focust. Reflectie overweegt meerdere alternatieven, daadkracht kiest.
Reflectie zonder daadkracht leidt tot besluiteloosheid en omgekeerd leidt daadkracht zonder reflectie tot willekeurige of ad hoc acties.  

Mahdawi zegt dat het gegeven, dat vrouwen om aan de top te komen niet anders kunnen dan daadkracht en reflectie combineren, hen betere leiders maakt.
Ik vind dat een interessante conclusie omdat ze in feite zegt dat daadkracht de essentie van leiderschap is en beter wordt als dat gepaard gaat met reflectie. Maar ik denk eigenlijk dat er ook vormen van leiderschap zijn waar daadkracht helemaal niet zo centraal staat, of zou moeten staan. Sterker nog, ik denk dat de hedendaagse duiding van leiderschap voor veel mensen niet aantrekkelijk is. Niet om door geleid te worden en niet om te zelf te willen leiden.


Rabo Kunstcollectie: Ulay S’He
Rabo Kunstcollectie: Ulay S’He

Ambitie
Een vriend van mij leidt een coöperatie. Het viel hem op dat bijna alle vrouwen beter werk leveren dan de mannen. Tegelijkertijd zitten er alleen mannen op de leidinggevende posities. Hij ging met de vrouwen in gesprek en vroeg naar hun leiderschapsaspiraties. Geen van hen sprak zich echt uit. Omdat hij niet goed wist hoe daar mee om te gaan, zette hij het gesprek op scherp en vroeg hen waarom ze geen leiding wilden geven. Een van hen zei: omdat ik vrouw ben. Mijn vriend deed hetzelfde als mijn leidinggevende deed en interpreteerde dat als onzekerheid, gebrek aan zelfbewustzijn en zelfonderschatting.
Als je mij zou vragen naar mijn ambitie om te leiden dan hoor ik de vraag of ik boven een ander wil staan. Of ik een positie wil hebben waarin ik meer moet weten en beslissen dan een ander, of zelfs moet beslissen over een ander. En dan zeg ook ik: “Nee dank je, geen interesse.”

Als je me daarentegen de vraag stelt: “Heb je een idee hoe we samen deze coöperatie verder kunnen ontwikkelen?”, dan begin ik mee te denken en ontstaat in mijn hoofd een netwerk aan mensen, ideeën en mogelijkheden die samen iets voor elkaar kunnen krijgen.


Rabo Kunstcollectie: Helen Verhoeven; Mother 7
Rabo Kunstcollectie: Helen Verhoeven; Mother 7

Ik merk dat het heersende idee van leiderschap steeds minder mensen past. Ik ben er ook niet zeker van dat leiders die zeggen antwoorden te hebben, dingen zeker te weten en grote beloften doen, gaan helpen in het omgaan met corona. En al zeker niet in het veranderen van de economie. Natuurlijk is daadkracht een goede eigenschap maar zonder reflectie, zachtheid, onzekerheid en contemplatie ontstaat geen voortschrijdend inzicht. Stapelen fouten zich op in plaats van dat zich een ontwikkeling ontvouwt.
Samen werken aan vernieuwing, samen problemen oplossen die complex zijn vraagt om vertragen, waarnemen, onderzoeken, beraden, filosoferen en bespiegelen.

Angela Merkel en haar vrouwelijke collega’s maken me duidelijk dat daadkracht niet zonder reflectie kan. Maar eigenlijk gaan ze me nog niet ver genoeg.
Stel dat we het omdraaien, dat reflectie de basis is en dat daadkracht de reflectie beter maakt. Dan is een daad niet het eindpunt van een beraad, niet een conclusie maar juist het begin van een ontwikkeling. Een start een beweging die langzaam maar zeker sterker en beter wordt. Een actie is dan bedoeld om te onderzoeken en ervaren hoe iets werk, wat effect heeft en wat niet. Leiden wordt dan leren. Die manier van leiden past misschien beter in tijden van corona, waar we eigenlijk helemaal niet weten wat zal werken en wat niet. Je kunt als leider dan zeggen: “dit wil ik doen, met die bedoeling, en ik wil graag met alle betrokkenen kijken hoe het in de werkelijkheid uitpakt.” Dat is wel zo eerlijk omdat je als leider in een vergaderkamer of torentje nu eenmaal niet alles kunt weten en overzien. Dat scheelt heel veel geruzie over wie gelijk heeft en of we het niet anders hadden moeten doen. Dan wordt leiderschap de ander uitnodigen om mee te doen, mee te leren en mee te denken over de volgende stap. En hoef je als leider eindelijk niet meer alles te weten.


Rabo Kunstcollectie: Charlotte Schleiffert; Changing History
Rabo Kunstcollectie: Charlotte Schleiffert; Changing History