Week 3, Richting vinden

Hoe herkennen we de juiste plek als we niet weten waar we zijn?

We zijn op zoek naar een rechtvaardige, eerlijke, openhartige, faire en toegankelijke economie voor iedereen. We zijn op zoek naar Utopia, een goede plek die geen plek is, die geen werkelijkheid is. Ons doel is alternatieven te vinden voor onze huidige economie waar we ons aan kunnen spiegelen. Het is een reis door een gebied waar nog geen kaart van is. De vraag is hoe we daarin onze richting gaan vinden en bepalen? Gelukkig bestaat er zoiets als een kompas.
De basis van een kompas is simpel: het bestaat uit een vrijopgehangen magneet die zich onder invloed van het aardmagnetisch veld in een bepaalde richting opstelt en zo het magnetische noorden aanwijst. Dat is het enige dat een kompas doet: het noorden aanwijzen. Daardoor weten we automatisch ook waar het zuiden, oosten en westen zich bevinden. Zo kunnen we ons oriënteren en plaatsen in de context.

Kompassen
Olafur Eliasson maakte een hele serie kompassen omdat het een gereedschap is dat beweging impliceert en onze betrokkenheid bij de ruimte duidt. Hij begon met een simpel kompas dat een magneet gebruikt om een langwerpige, houten naald langs de noord-zuidas te richten.

Volgens Eliasson “oriënteren kompassen ons niet alleen geografisch maar ook sociaal. De specifieke visuele sensatie van het kompas - naalden naar het noorden - is iets dat we allemaal delen; het kompas verbindt ons met elkaar door middel van onze subjectieve vermogens van gewaarwording.”

Een kompas duidt mijn plek in de context en verbindt me op die manier met de ruimte en met de ervaringen van andere mensen in die ruimte. Dat is precies wat ik nodig heb in mijn zoektocht naar een rechtvaardige economie en samenleving. Geen absolute richtingen maar relatieve. Geen objectieve koers maar vele verschillende subjectieve ervaringen. Eliasson ontwierp een hele serie kompassen die veel meer dan alleen windrichtingen duiden. Zo maakte hij onder andere kompassen die helpen om de kustlijn, geluid en klimaatrechtvaardigheid te duiden. En hij ontwierp een Europa en een Schurken kompas.

Ik ga op reis en ik neem mee
Uit de enorme collectie van Olafur kies ik vier kompassen om mee te nemen om deze reis.

Om te beginnen het ‘seismo sound compass’,  een kompas dat de beweging van de aarde aanwijst. Het kan me helpen om de aarde te horen, te ervaren en te begrijpen. Ik wil heel graag de stem van de aarde meewegen in mijn zoektocht naar rechtvaardigheid. Wat kan de aarde dragen, wat zijn haar zorgen, wat beweegt haar en in welke richting wil zij dat de economie zich ontwikkelt?

Seismo Sound Compass, Studio Olafur Eliasson, 2018
Seismo Sound Compass, Studio Olafur Eliasson, 2018

Naast de stem van de aarde wil ook graag die van haar bewoners meenemen. Daarom kies ik als tweede voor het ‘community compass’. Dat helpt me om stil te staan bij vragen zoals: Wat hebben gemeenschappen nodig? Waar hechten ze aan? Wat zijn hun betekenisvolle behoeften, hun onzekerheden, angsten en waarop hopen zij? Wat bindt hen en hoe geven ze daar uiting aan? Welke verhalen delen zij, welke kunst, muziek en design, en wat zijn belangrijke rituelen en symbolen in hun rechtvaardige economie?

Community Compass Studio Olafur Eliasson, 2017
Community Compass Studio Olafur Eliasson, 2017

Als derde neem ik het ‘fifty fity compass’ mee. Een instrument dat me in het midden houdt, dat mijn oordeel balanceert, de andere kant laat onderzoeken, het tegenwicht toelaat en toeval mee laat bepalen.

fifty fifty compass Studio Olafur Eliasson, 2017
fifty fifty compass Studio Olafur Eliasson, 2017

Als laatste kies ik voor het ‘multiverse 4’, het kompas dat me richting complexiteit, samenhang en interdependentie duwt. Dat heb ik nodig omdat rechtvaardigheid niet eenduidig is maar gelaagd. Omdat rechtvaardigheid niet alleen bepaald wordt door de rede maar ook door emotie, zingeving en omgeving. Een rechtvaardige economie is immers geen machine maar een orgaan, een levend organisme waarin denken, doen en verbeelding allemaal een plaats hebben

Multiverse 4 Studio Olafur Eliasson, 2013
Multiverse 4 Studio Olafur Eliasson, 2013

Een ander kompas
Zoekend naar het juiste kompas stuit ik op nog een totaal ander kompas: de Anamorfose. Het woord "anamorfose" is afgeleid van het Griekse voorvoegsel ana‑ , dat ‘terug’ of ‘weer’ betekent, en het woord morphe , dat ‘vorm’ betekent. Een anamorfose helpt je om de verborgen vorm of boodschap te vinden.  Kunstenaar William Kentridge maakte in 2007 een Anamorfose met de titel: What Will Come (Has Already Come). Het is een onherkenbare tekening die herkenbaar wordt via een draaiende spiegel in het midden.

Als het goed is zie je in de onderstaande afbeeldingen in de spiegel achtereenvolgens een gezicht en een insect. Zonder de spiegel zou je die niet kunnen zien. Dan zou je alleen en serie vlekken op een plat vlak zien als een onherkenbare en betekenisloze brei.

What Will Come (Has Already Come), William Kentridge 2007
What Will Come (Has Already Come), William Kentridge 2007

En dat is precies wat dit kompas zo waardevol maakt. Het onthult wat er is maar nog niet herkenbaar is. Wat zich aandient maar nog niet tastbaar is. Het legt patronen, tekeningen en verhalen bloot die we zonder dit kompas niet zouden herkennen.
We gaan dus niet alleen op zoek naar nieuwe plekken op onbekend terrein maar ook naar ontwikkelingen die gaande zijn en de vormen die daaruit kunnen ontstaan.

Nóg een kompas
Ik ben super blij met de gevonden kompassen die me leiden in zowel mijn zoektocht naar Utopia als naar wat al gaande is. Net op het moment dat ik tevreden achterover wil leunen stuurt Erza de Korte (hij werkt bij de bank als Lead Expert Social Enterprise ) me een slide die binnen de bank circuleert en hem inspireert. Het is een matrix waarin vier scenario’s beschreven worden van de mogelijke gevolgen van de Coronacrisis voor de samenleving.

Scenario’s voor de toekomst van de Nederlandse economie, Sjoerd Hardeman, Jesse Groenewegen, RaboResearch 2020
Scenario’s voor de toekomst van de Nederlandse economie, Sjoerd Hardeman, Jesse Groenewegen, RaboResearch 2020

Als onderzoeker en consultant ben ik talloze matrixen tegen gekomen en ik heb me nooit gerealiseerd dat het eigenlijk ook kompassen zijn. Het zijn kompassen die niet alleen ‘what if’ scenario’s duiden maar daar ook betekenis aan geven. Ze beschrijven wat de impact van een ontwikkeling kan zijn of welke gevolgen keuzes kunnen hebben. Ik kan op pad.

We kunnen op pad. Met deze kompassen kunnen we een landschap van rechtvaardige economieën en de verbanden daartussen in kaart brengen en hoeven we het onbekende terrein niet te schuwen. Met de anamorfose kunnen we patronen, beelden en andere vormen herkennen die nu nog onder de oppervlakte liggen. Met de kompassen van Olafur kunnen we navigeren op de stem van de aarde en gemeenschappen en kunnen we de openheid in en de gelaagdheid van wat we bedenken en verbeelden borgen. En tenslotte kunnen we met de matrixen eindeloos nieuwe betekenissen en impact onderzoeken van de verschillende vormen van rechtvaardige economieën die we vinden.