Waarom vermogensoverdracht meer vraagt dan fiscaliteit

‘Natuurlijk vragen ondernemers zich af hoe ze fiscaal zo gunstig mogelijk vermogen kunnen overdragen’, stelt Vos. ‘Wij denken met ze mee over schenkingen, de bedrijfsopvolgingsregeling en andere regelingen om belasting te besparen. Dat zijn belangrijke onderwerpen en vaak ook de aanleiding voor het gesprek.

En juist dan blijkt dat fiscale optimalisatie maar één kant van het verhaal is. Want, wat betekent een schenking voor een kind? Welke verwachtingen leven er binnen de familie of bij andere leden van het gezin? En is de volgende generatie eigenlijk voorbereid op wat er komt?’

Tan ziet in de praktijk regelmatig dat fiscaal en juridisch goed doordachte oplossingen niet altijd uitpakken zoals ouders voor ogen hadden. Zo kiezen sommige ouders ervoor om vermogen via een uitsluitingsclausule of tweetrapsmaking binnen de familie te houden, zodat het bij een eventuele scheiding niet buiten de familie terechtkomt.

‘Ouders willen hun kinderen beschermen’, zegt Tan. ‘Maar vaak ontdekken ze dan pas later welke onbedoelde gevolgen zo’n keuze heeft. Bijvoorbeeld als ik aan ze uitleg dat een kind geërfd vermogen niet zonder vergaande gevolgen kan gebruiken voor gezamenlijke plannen met een partner, zoals een verbouwing van een woning. Dan hoor ik eigenlijk altijd: zo hebben we het nooit bedoeld.’ Juist hierom stelt Tan kritische vragen over hoe kinderen het vermogen later willen gebruiken. ‘Dat levert vaak heel andere inzichten op dan een puur fiscale analyse.’

Een zorgvuldig uitgewerkte vermogensoverdracht kan ook botsen met de verwachtingen van de kinderen. Zo begeleidde Tan een familie die voor de overdracht van het familiebedrijf alles had vastgelegd in testamenten en schenkingen, maar dit inhoudelijk nooit met hun kinderen had besproken. Tan besloot in het gesprek met de ouders niet alleen naar de structuur te kijken, maar ook naar de redenen daarachter.

‘Dan vraag ik: weten jullie kinderen eigenlijk waarom deze afspraken zijn gemaakt? En wat verwachten zij zelf van de toekomst?’ In het gesprek met de kinderen daarna bleek dan ook dat zij de keuzes van hun ouders niet begrepen. Toen die uitlegden dat die waren ingegeven door een vervelende ervaring uit het verleden, begrepen de kinderen dat de vastgelegde afspraken gingen om bescherming, niet om controle.’

Vaak genoeg zien Tan en Vos dat er helemaal geen gesprek over vermogen en de overdracht ervan is. In eerdere generaties zijn gesprekken over geld vaak zeldzaam. Daardoor ontbreekt bij latere generaties soms financiële kennis en welke verantwoordelijkheden, keuzes en verwachtingen er spelen rondom vermogen. Of soms zelfs het besef dat er veel vermogen in de familie is. Als mensen dan onverwacht een groot vermogen krijgen, dan hebben ze nooit geleerd hoe daarmee om te gaan.

Tan: ‘Dan zie je ook wel dat mensen geen idee hebben wat ze met zo’n vermogen aan moeten en keuzes maken waar ze later spijt van krijgen. Dit laat zien dat vermogensoverdracht niet alleen draait om wat je nalaat, maar ook om hoe je volgende generaties daarop voorbereidt.’

Ook bij de overdracht van een familiebedrijf wil je alle betrokkenen goed voorbereiden. Tan herinnert zich een familie waarin een broer het bedrijf overnam en zijn zus mede-eigenaar bleef. ‘De broer werkte overuren in het bedrijf dat groeide. Na een paar jaar vroeg hij zich af waarom hij zijn zus zou moeten uitkopen tegen een veel hogere waarde, terwijl zij niet in het bedrijf had gewerkt.’

Volgens Tan ontstaan dat soort situaties niet door onwil, maar doordat verwachtingen nooit expliciet zijn uitgesproken. ‘Juist daarom stellen wij vooraf de lastige vragen. Wat gebeurt er als het bedrijf straks twee keer zoveel waard is? Vindt iedereen deze verdeling dan nog eerlijk? Door dat gesprek vroeg te voeren, voorkom je latere spanningen.’

Vos legt uit dat juist in dat vroege bespreekbaar maken én die kritische vragen de meerwaarde zit van de onafhankelijke adviseur bij Rabobank. ‘De meeste accountants nemen alleen de fiscale en financiële kant mee. Wij kijken ook naar wat een keuze betekent voor de mensen die ermee moeten leven. Wat gebeurt er als omstandigheden veranderen? Begrijpen kinderen waarom bepaalde keuzes worden gemaakt?’ Juist door dat gesprek te voeren, ontstaan oplossingen die niet alleen fiscaal verstandig zijn, maar ook op lange termijn blijven werken.

‘Bij sommige ouders heerst het idee dat hun kinderen vermogen roekeloos zullen uitgeven – het Ferrari-syndroom – of dat het ambitie zal wegnemen’, vertelt Vos. ‘En dat leidt er dan soms toe dat ze gesprekken over vermogen uitstellen.’ Daarom ontwikkelde Rabobank de Next Gen Academy. Jongeren gaan daar met leeftijdsgenoten in gesprek over vermogen, ondernemerschap en verantwoordelijkheid.

‘Sommige boodschappen komen van leeftijdsgenoten of onafhankelijke experts nu eenmaal anders binnen dan van ouders.’ Het programma sluit af met een bijeenkomst voor ouders en kinderen samen. ‘Daar zien we gesprekken beginnen die thuis vaak worden voortgezet. En precies daar begint goede vermogensoverdracht.’