Openluchtmuseum Het Hoogeland

29 maart 2023 14:09

Duurzaamheid en circulaire economie. Niemand had ooit nog van die termen gehoord, maar het leven van onze voorouders een paar generaties geleden speelde zich wel voor een groot deel volgens deze principes af. Openluchtmuseum Het Hoogeland in Warffum schetst een beeld van het dagelijks leven in een Groninger wierdendorp in de 19e eeuw.

“‘Het leven op de Groninger wierden in de 19e eeuw was al circulair en duurzaam’ ”

Duurzaamheid en circulaire economie

"Wij willen een koppeling maken met de huidige tijd", vertelt directeur Stijn van Genuchten. "Daarom vinden wij het belangrijk om zelf ook stevig te verduurzamen. Zo houden wij bovendien financieel het hoofd boven water." Zo’n twaalf- tot vijftienduizend mensen per jaar passeren de poorten om voor even ruim een eeuw terug te gaan in de tijd. “Een bijzonder ingrijpende periode in de geschiedenis”, licht Van Genuchten toe. “De negentiende eeuw is de eeuw waarin het moderne Nederland maatschappelijk, economisch, juridisch en technologisch vorm kreeg. Hier ligt de basis van onder meer onderwijs, politiek, zorg en bedrijfsleven.”

Twintig gebouwen

Het twintig 19e-eeuwse gebouwen tellende openluchtmuseum ligt sinds ruim zestig jaar middenin de dorpskern van Warffum. “Dat is heel uitzonderlijk voor een openluchtmuseum”, vertelt Van Genuchten. Bezoekers vinden er een joodse slagerij, gasthuis, drukkerij, stal en kosterswoning. Het assortiment van de voorloper van de hedendaagse supermarkt - bestaande uit onder meer Tiktak cacao, Brasso koperpoets, Friesch Groningsche suiker, levertraan, kinderzeep en babypoeder - past in een ruim wandmeubel achter de houten toonbank. In de toenmalige school van Warffum is een klaslokaal van rond 1910 ingericht, compleet met leesplank, schoolbord en wandplaten. "Dat kunnen we ons nu niet meer voorstellen. Maar die platen met afbeeldingen van verre oorden waren een eerste vorm van aanschouwelijk onderwijs. Met zo'n plaat kregen ze bijvoorbeeld een beeld hoe Nederlands-Indië eruit zag", vertelt Van Genuchten.

Blikvanger in het museum is een kleine, houten molen. Net als onder meer het dijkhuis, gasthuis, twee stookhutten en het tbc-huisje komt deze niet uit eigen dorp, maar uit de regio. Het molentje valt op door het kleine formaat. De directeur legt uit dat dit in deze tijd een innovatieve pilot in duurzaamheid zou hebben geheten: “In Thesinge werd deze molen gebouwd als testmolen voor zelfzwichting: een voor die tijd gloednieuwe techniek waarmee de wieken open en dicht konden, zodat het toerental van de molen stabiel te houden was en de molenaar de wieken niet met kleden hoefde te bedekken. De molen stond lang bij Borg Verhildersum en heeft nu hier een prachtige plek, met als decor op de achtergrond het markante Noord-Groninger wierdenlandschap.”

'Groene' energiebronnen

De molen is van nature een toonbeeld van groene energie. Veel mensen denken dat duurzaam en circulair nieuw is voor de huidige tijd. In werkelijkheid maakten mensen in de 19e eeuw al met name gebruik van ‘groene’ energiebronnen. Eten kwam uit eigen streek en afval was er nauwelijks, alles werd hergebruikt. “Duurzaamheid, gezondheid, voedsel en armoede zijn thema’s van alle tijden. Wij werken aan een ingrijpende herinrichting van ons museum om deze thema’s qua beschrijving en beleving in historische context te koppelen aan de huidige tijd. Daarbij willen wij de presentatie interactiever, toegankelijker en prikkelender maken”, zegt Van Genuchten. Hij vertelt dat het openluchtmuseum bezoekers na de herinrichting ook een wat ander gevoel gaat geven. “De uitstraling is nu iets te romantisch. Het leven in die tijd was echt niet mooier dan nu, integendeel. Het was voor mensen juist veel zwaarder. Ze moesten fysiek keihard werken, vaak heel lange dagen. Er waren weinig voorzieningen en de hygiëne was veel slechter dan nu. Er was veel ziekte en medische behandelingen ontbraken veelal. Kreeg je een ontsteking, dan was de kans groot dat je een zeer pijnlijke dood stierf. We willen een beeld gaan schetsen dat iets dichterbij de werkelijkheid ligt.” Neem nou het huiskamercafé van Koboa, waarin ook de kruidenierstoonbank te vinden was. In het kroegje zetten arbeiders hun weekgeld om in jenever om even de zorgen van alledag te vergeten. Dat ging niet altijd goed, zoals in 1906 toen de dronken scharensliep bij een ruzie de 30-jarige Geert Dijkema doodstak. Kort nadat de scharensliep na jarenlang verblijf in het cachot vrij kwam, vond hij de dood door verdrinking, wederom in beschonken toestand. Ook deze verhalen vertelt het museum.

Verduurzamen

Het museum herbergt twintig gebouwen, met name van één tot twee eeuwen oud. Het isolatieniveau is nihil en de veelal oude warmtebronnen zijn energieslurpers. Daarom wil Van Genuchten niet alleen het een verhaal vertellen over duurzaamheid, maar zelf ook een slag maken om de energierekening behapbaar te houden: “We zitten hier middenin aardbevingsgebied, dus toe naar nul gasverbruik is zonder meer een ambitie. Ook willen we het stroomverbruik minimaliseren. Alle panden hebben echter hun eigen eigenschappen en gebruik. Zo moeten de panden waarin museaal materiaal ligt opgeslagen op minimaal 12 graden Celsius worden gehouden om vocht te weren en schimmelvorming te voorkomen. Het museum is onderdeel van een beschermd dorpsgezicht , telt acht Rijksmonumenten en ligt bovenop archeologisch monument De Wierde van Warffum. Dus daar kun je niet zomaar even zonnepanelen op de daken leggen of de daken isoleren.” Voor het nemen van duurzaamheidsmaatregelen moest er daarom eerst onderzoek worden gedaan naar alle panden. Een gespecialiseerd adviesbureau werkt nu aan de uitvoering van dit onderzoek met bijbehorend advies over de mogelijke maatregelen. De Rabobank draagt bij vanuit het fonds coöperatief dividend. “We hopen voor komende zomer een helder beeld te hebben over de te treffen maatregelen. Met dat rapport in de hand kunnen we op basis van een concrete begroting fondsen gaan aanschrijven voor de uitvoering. Wat heel bijzonder is, is dat we de eerste toezegging al binnen hebben: een bedrag van 12.500 euro uit Rabobank coöperatief dividend. Dat is niet alleen financieel erg mooi, het vertrouwen dat de Rabobank hiermee uitstraalt in onze plannen zorgt ook voor extra draagvlak onder de aanvragen naar andere fondsen. We hopen de fondsenwerving voor eind dit jaar rond te hebben, zodat we volgend jaar met de uitvoering aan de slag kunnen.”


tekst: Jan Johan ten Have
fotografie: Aernout Steegstra

Coöperatief Dividend

Heb je ook een vernieuwend initiatief dat bijdraagt aan duurzame ontwikkeling in regio Groninger Land?

Kijk hier voor de voorwaarden en meer informatie