Onderzoek

Wat is de (Green) Deal voor Nederlandse agrariërs?

5 december 2023 15:09 RaboResearch

Onder invloed van EU-regelgeving moeten Europese land- en tuinbouwbedrijven hun bedrijfsvoering de komende jaren verder verduurzamen. Belangrijke aanjagers hiervan zijn de Green Deal en gerelateerde strategieën. We verwachten op dit moment de meeste impact van regelgeving op het gebied van broeikasgassen, waterkwaliteit, biodiversiteit en de inzet van gewasbeschermingsmiddelen.

F&A

    Onder invloed van Europese regelgeving moeten Europese land- en tuinbouwbedrijven hun bedrijfsvoering de komende jaren verder verduurzamen. Belangrijke aanjagers hiervan zijn de Europese Green Deal en gerelateerde strategieën (zoals de Farm to Fork-strategie en het Fit for 55-pakket). De thematiek in regelgeving is breed en omvat tien beleidsthema’s die het boerenerf direct raken. De impact hangt af van de mate waarin doelen in wetten zijn verankerd, de afstand tot dit doel en het aantal landbouwsectoren dat wordt geraakt. Op basis daarvan verwachten we op dit moment de meeste impact van regelgeving op het gebied van broeikasgassen, waterkwaliteit, biodiversiteit en de inzet van gewasbeschermingsmiddelen. De Green Deal bevat concrete en substantiële stappen om klimaat- en biodiversiteitsambities waar te maken, bevordert een gelijk speelveld in Europa en stimuleert innovatie. Tegelijkertijd kunnen de ambities voor individuele bedrijven lastig en ingrijpend zijn, kan de wereldwijde concurrentiekracht van de Europese landbouw onder druk komen te staan en zijn er risico’s op productiedalingen. De Europese verkiezingen in juni 2024 zullen van invloed zijn op de wetsvoorstellen van de Europese Commissie die tegen die tijd nog niet zijn aangenomen door het Europees Parlement en de Europese Raad. Dit geldt in ieder geval niet voor de Kaderrichtlijn Water. Deze vereist dat de toestand van oppervlakte- en grondwater in 2027 goed moet zijn. Voor de land- en tuinbouw in Europa en dus ook in Nederland betekent het dat extra inzet nodig is om uitspoeling van nitraat en gewasbeschermingsmiddelen te voorkomen.

Betekenis Green Deal voor de land- en tuinbouw

De Green Deal is het vlaggenschip van de huidige Europese Commissie. Met de Green Deal wil de Commissie drie ambities waarmaken: 1) ontwikkelen van een klimaatneutrale economie en samenleving, 2) loskoppelen van economische groei van grondstoffengebruik (circulaire economie) en 3) herstellen van biodiversiteit. De ambities van de Green Deal worden via strategieën zoals de Farm to Fork-strategie, Biodiversiteitsstrategie voor 2030 en het Fit for 55-pakket doorvertaald naar sector- en themaspecifieke doelen.

Hieronder is een overzicht gegeven van de tien belangrijkste thema’s die de land- en tuinbouw direct raken. Voor de meeste hiervan zijn doelstellingen opgenomen in de Green Deal of onderliggende strategieën. Duidelijk is dat de thematiek breed is, en dat de doelen hoog zijn met (reductie-)doelstellingen tot wel 50 procent. Een deel van deze doelen is wettelijk vastgelegd, voor andere zijn wetten in voorbereiding en een deel is niet vastgelegd in wetten. Deze nuancering is belangrijk omdat wettelijk verankerde doelen verplichtend zijn en minder ruimte geven voor flexibiliteit.

Figuur 1: Ambities EU Green Deal die de landbouw raken

F&A
Bron: Rabobank

In een uitgebreide analyse is per thema geanalyseerd in hoeverre de doelstellingen van de EU al wetten zijn, wat de afstand tot de doelen is en de mate waarin deze doelen de landbouwsectoren raken. Op hoofdlijnen is het beeld dan als volgt:

Hoge impact: broeikasgassen (1), waterkwaliteit (2), biodiversiteit (3) en gewasbeschermingsmiddelen (4), omdat de doelen hoog zijn en wettelijk zijn/worden vastgelegd. Over gewasbeschermingsmiddelen heeft een recente stemming in het Parlement over het wetsvoorstel dat de sustainable use of plant protection products behandelt geen meerderheid opgeleverd. Het is aan de Raad om te bezien of het voorstel definitief wordt afgewezen of niet. Hiermee is de toekomst van het belangrijkste wetsvoorstel op het gebied van gewasbescherming erg onzeker geworden. Op de thema’s met hoge impact heeft de Europese land- en tuinbouw nog een lange weg te gaan voordat de doelstellingen zijn bereikt. Denk in het geval van Nederland bijvoorbeeld aan het thema biodiversiteit en de stikstofopgave in het kader van de vogel- en habitatrichtlijn. Dit vereist een ingrijpend maatregelenpakket met naar verwachting een hoge impact.

Gemiddelde impact: nieuwe, groene verdienmodellen (5) en antibiotica (6). Wat betreft nieuwe, groene verdienmodellen levert de Green Deal-wetgeving interessante kansen op voor nieuwe inkomstenbronnen (biogas, circulaire economie en koolstofvastlegging) die land- en tuinbouwbedrijven vrijwillig kunnen realiseren. Qua antibiotica is de reductiedoelstelling (-50 procent) niet in wetgeving opgenomen en valt er Europees nog een substantiële verlaging te bereiken zonder dat daarmee het economisch resultaat direct onder druk komt (zie WUR-onderzoek naar de reductie van antibioticagebruik in Nederland). Daarom wordt de impact van wetgeving op beide thema’s als gemiddeld gezien.

Beperkte impact: biologische landbouw (7) en bodemgezondheid (8). Qua biologische landbouw wordt primair gewerkt met een Europees actieplan en vrijwillige regelingen. Door het vrijwillige karakter is de impact hiervan beperkt. Qua bodemgezondheid ligt het accent van wetgeving vooralsnog op monitoring, waardoor de impact eveneens beperkt is.

Onbekend: op het gebied van dierenwelzijn heeft de Commissie vooralsnog geen nieuwe wetgeving gepubliceerd. Eind 2023 wordt een voorstel over diertransport verwacht.

Europese wetgeving bepaalt grotendeels de milieugebruiksruimte voor landbouw in Nederland. Deze wordt kleiner. Lees meer over de Nederlandse milieugebruiksruimte via deze link.

Plussen en minnen van de Green Deal

Met de Green Deal wil de Europese Commissie een nieuwe balans brengen tussen economie, klimaat en biodiversiteit. In discussies over de Green Deal - vooral binnen de land- en tuinbouwsector - gaat het vaak over de vele en hoge doelstellingen. In deze discussie zouden echter ook de mogelijke voordelen moeten worden meegenomen voor een meer genuanceerd beeld (figuur 2).

Aan de ene kant is de Green Deal namelijk een concrete stap naar verduurzaming. Hiermee geeft Europa invulling aan internationale klimaat- (Parijs-akkoord) en biodiversiteitsambities (Montreal-akkoord). Daardoor kan Europa mogelijk internationaal een voortrekkersrol vervullen en daarvan op termijn ook (economisch) profiteren. Daarnaast zorgt de Green Deal ervoor dat er een meer gelijk speelveld binnen Europa ontstaat. Door verduurzaming te stimuleren, worden ook de ontwikkeling en het gebruik van innovaties versneld (bijvoorbeeld technieken voor precisielandbouw, veredeling van nieuwe rassen en biologische alternatieven voor chemische gewasbescherming). Aan de andere kant bevat de Green Deal hoge doelstellingen voor een breed scala aan thema’s. Het vereist een grote verandering van (conventionele) methoden en soms ook investeringen om de vele ambities van de Green Deal waar te maken. Bovendien kan de wereldwijde concurrentiekracht van de Europese landbouw onder druk komen te staan. Dit speelt vooral voor bedrijven die op markten buiten Europa actief zijn. Tot slot is er mogelijk een negatieve impact op productievolumes. Het is vooralsnog moeilijk in te schatten welke effecten meer gewicht in de schaal leggen.

Figuur 2: Plussen en minnen van de Green Deal

F&A
Bron: Rabobank

Blik op de toekomst

In juni 2024 vinden Europese verkiezingen plaats. Dit betekent dat er op een aantal thema’s spannende tijden aanbreken. Wat gaat er bijvoorbeeld gebeuren met het wetsvoorstel voor sustainable use of plant protection products met daarin de doelstelling om het gebruik met 50 procent te reduceren? Dat het Europees Parlement dit voorstel eind november verwierp, zorgt voor nieuwe onzekerheid over toekomstige wetgeving voor gewasbescherming. Ook voor het te publiceren Commissievoorstel over diertransport zijn de verkiezingen een belangrijke mijlpaal. Gaat het huidige Parlement nog meebeslissen over dit voorstel of is dit aan een nieuw Parlement dat anders is samengesteld? De tijd zal het uitwijzen.