Concurrentiekracht en brede welvaart: een vergelijking van Nederland met België, Denemarken en de VS

Meteen de diepte in? Lees de volledige studie.

De Europese economie verliest terrein ten opzichte van andere grote machtsblokken, zo blijkt uit analyses van oud-ECB-president Mario Draghi, oud-ASML-topman Peter Wennink en de Belgische minister-president Bart de Wever. Dit is het gevolg van een opeenstapeling van structurele uitdagingen: een lage productiviteitsgroei, een toenemende achterstand op het gebied van digitalisering en technologische innovatie, en kwetsbaarheden in de aanvoer van energie, kritieke grondstoffen en halffabricaten. In een wereld waarin economische slagkracht steeds meer bepalend is voor geopolitieke invloed, heeft concurrentiekracht ook een strategische betekenis. Het is de basis voor Europa’s vermogen om zijn belangen te verdedigen in een steeds grilligere wereldorde.

Vergelijking Nederland met België, Denemarken en de VS

De uitdagingen waar Europa voor staat manifesteren zich scherp in kleine open economieën. Daarom vergelijken we Nederland in dit rapport met België en Denemarken. Deze landen zijn op veel punten vergelijkbaar met Nederland: ze hebben logistieke knooppunten met grote zeehavens, een vergelijkbaar klimaat, een gedeelde culturele en institutionele achtergrond en een deels overlappende economische geschiedenis.

Naast deze onderlinge vergelijking plaatsen we de ontwikkelingen in deze landen ook in perspectief door ze af te zetten tegen die in de Verenigde Staten. De VS fungeert daarbij als relevante internationale benchmark vanwege de structureel hogere productiviteitsgroei, het aantrekkelijke ondernemings- en investeringsklimaat en het technologische leiderschap in specifieke sectoren. Daarnaast beschikt de VS over een hoge mate van strategische autonomie op het terrein van energie, defensie en grondstoffen, wat mede bepalend is voor de internationale concurrentiekracht en investeringsdynamiek van het land.

In onze vergelijkingen kijken we naar concurrentiekracht, investeringen in kapitaalgoederen, research & development (R&D) en brede welvaart.

De uitgangspositie van Nederland is sterk…

Het bbp per inwoner is in Nederland in internationaal opzicht relatief hoog. Denemarken, Nederland en België staan op respectievelijk plek 3, 4 en 8 in de lijst van landen met het hoogste bbp per capita binnen de OESO. Vooral de hoge participatiegraad verklaart de sterke Nederlandse positie. Het aantal gewerkte uren per werkende ligt lager dan in veel andere landen. Het bbp per gewerkt uur ligt lager dan in België, Denemarken en de VS. Ondanks de stevige loonstijgingen in de afgelopen jaren liggen de loonkosten per eenheid product in de Nederlandse externe sector – het gedeelte van de economie dat blootstaat aan internationale concurrentie – laag ten opzichte van het gemiddelde in de eurozone. Dit wijst op een hoge concurrentiekracht. In onze analyse kijken we daarbij niet (alleen) naar de trend in loonkosten per eenheid product, maar ook naar het niveau ervan. Ten opzichte van de VS is er wel sprake van een achterstand.

… maar de productiviteitsgroei in de Nederlandse externe sector staat al veertien jaar stil

Hoewel de uitgangspositie van Nederland relatief goed is, is de concurrentiepositie de afgelopen jaren verslechterd ten opzichte van België, Denemarken en de VS. Dit is vooral het gevolg van de achterblijvende productiviteitsgroei. Hoewel de loonkosten recent stevig zijn opgelopen, is dat ook het geval in de landen waar we Nederland mee vergelijken (figuur 1). Maar terwijl vooral in de VS en Denemarken tegenover stijgende loonkosten ook een stijgende productiviteit staat, staat de productiviteit in de Nederlandse externe sector al veertien jaar stil (figuur 2). Dit maakt de Nederlandse economie kwetsbaar en ondermijnt het toekomstige verdienvermogen. Denemarken combineert een hoge productiviteitsgroei met een stabiele loonkostenontwikkeling. Verklaringen hiervoor zijn het functioneren van de Deense arbeidsmarkt, investeringen in technologie en infrastructuur, en de hoge kwaliteit van Deense instituties. Denemarken scoort hoger dan Nederland en België op overheidseffectiviteit, regelgeving en rule of law.

Concurrentiepositie energie-intensieve sectoren onder druk

Ook de sterk opgelopen energiekosten zetten de concurrentiepositie onder druk, in het bijzonder in energie-intensieve sectoren. Een aantal sectoren waarin Nederland traditioneel sterk is, zoals de chemie, logistiek en de voedingsmiddelenindustrie, dreigen hun kostenvoordeel daardoor kwijt te raken of hebben dit al verloren. Door de oorlog in het Midden-Oosten zijn de energiekosten recent opnieuw stevig opgelopen. Ondanks de recent gesloten wapenstilstand blijven deze prijzen voorlopig waarschijnlijk nog hoog. Voor sommige bedrijven betekent dit een adempauze, doordat zij profiteren van de grondstoffenschaarste en wegvallende concurrentie, terwijl bij andere bedrijven juist het effect van oplopende kosten zwaarder doorwerkt.

Grote sectorale verschillen

In alle landen zijn er grote verschillen tussen sectoren. Nederlandse sectoren zoals de farmacie, machinebouw, hightech en financiële dienstverlening zijn relatief productief. Diverse industriële en zakelijke dienstensectoren in Nederland kampen juist met een achterblijvende productiviteit en relatief hoge loonkosten. Denemarken heeft juist een concurrentievoordeel in de ICT, de farmaceutische industrie en overige industrie. De VS is extreem concurrerend in de computerindustrie en ICT-diensten en scoort ook hoog in de aardolie‑industrie, delfstoffenwinning en de transportmiddelenindustrie.

Nederlandse achterstand bij R&D kapitaal en kapitaalintensiteit

Lagere investeringen in innovatie en kapitaal verklaren deels de lagere productiviteitsprestaties van Nederlandse sectoren ten opzichte van de benchmarklanden. Onze analyses laten zien dat vooral productieverschillen tussen sectoren stevig correleren met verschillen in R&D-kapitaalintensiteit. Voor investeringen in overige kapitaalgoederen is de correlatie minder sterk.

Brede welvaart het hoogst in Denemarken

Draghi, Wennink en De Wever redeneren dat economische groei belangrijk is voor allerlei aspecten van ‘welzijn’. Maar een hoge concurrentiekracht of een hoog bbp betekent niet automatisch dat een land ook goed scoort op sociale en ecologische waarden die de kwaliteit van leven bepalen. Wel is er een belangrijke wederkerige relatie tussen het verdienvermogen van de economie en brede welvaart. Nederland, België en Denemarken behoren tot de landen met de hoogste brede welvaart. Denemarken is onder deze landen echter koploper, en bovendien zijn de regionale verschillen in dit land relatief klein. België blijft sterk achter bij Nederland en Denemarken op veiligheid, maar scoort wel weer hoger op sociale contacten. In Denemarken is de score op milieukwaliteit een stuk hoger. Nederland scoort hoger dan de andere twee landen op maatschappelijke betrokkenheid, maar weer iets lager op baanzekerheid.