Een robuuste Noordwest-Europese aardappelketen vraagt om ketenbrede samenwerking

Noordwest-Europa vormt het hart van de Europese verwerkende industrie van consumptieaardappelen. In de belangrijkste landen (België, Nederland, Frankrijk en Duitsland – ook wel de EU4) bedroeg het areaal consumptieaardappelen in 2025 meer dan 600.000 hectare (bron: NEPG ). Daarmee vertegenwoordigt de regio ruim 40% van het totale aardappelareaal (consumptie-, poot- en zetmeelaardappelen) binnen de Europese Unie (bron: Eurostat). België en Nederland zijn dan ook ’s werelds grootste exporteurs van diepgevroren aardappelproducten en overtreffen daarmee landen met een veel groter landbouwareaal, zoals Canada en de VS.

Deze concentratie biedt voordelen op het gebied van schaalgrootte, efficiëntie en internationale concurrentiekracht. Tegelijkertijd maakt zij de sector ook kwetsbaar: een schok blijft zelden beperkt tot één bedrijf, ketenschakel of deelregio. Dit maakt robuustheid een thema voor de hele Noordwest-Europese aardappelketen.

In deze update gaan we in op tien potentiële kwetsbaarheden of risico’s in de keten voor consumptieaardappelen in Noordwest-Europa.

De productie van consumptieaardappelen voor verwerking is gevoelig voor weersomstandigheden. Zowel droogte als overmatige neerslag kunnen het poten, de knolontwikkeling en de oogst verstoren. Daarnaast zijn er ziekten en plagen die de teelt kunnen hinderen. Als gevolg van klimaatverandering neemt dit risico toe. Bovendien staat het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen onder druk. Hierdoor zien telers over het algemeen de teeltrisico’s toenemen.

Weersextremen veroorzaken meer schokken

Recente jaren laten zien hoe klimaatgerelateerde stressfactoren zich vertalen in grotere schommelingen in opbrengsten. In Nederland varieerde de consumptie-aardappelopbrengst tussen 2000 en 2025 rond een langjarig gemiddelde van 48,8 ton per hectare (figuur 2), maar het patroon is in de loop van de tijd veranderd. Tot ongeveer 2014 lagen de opbrengsten vaak op of boven dit gemiddelde. Vanaf 2015 komen opbrengsten onder het langjarig gemiddelde aanzienlijk vaker voor.

Tegenvallende jaren kunnen we in veel gevallen relateren aan weersextremen. Zo beperkten de natte voorjaren in 2016 en 2023 de mogelijkheden om te poten en verhoogden ze de ziektedruk. In 2018 waren er gestapelde uitdagingen: een nat voorjaar werd gevolgd door een exceptioneel droge zomer. In alle drie de jaren vielen de hectare-opbrengsten tegen: 46 ton/ha in 2016, 41 ton/ha in 2018, en 43 ton/ha in 2023.

Weersextremen zullen in de toekomst toenemen. De klimaatscenario’s van het KNMI (2023) wijzen grof samengevat op stijgende gemiddelde temperaturen, hitte, droogte, frequentere extreme zomerbuien en nattere winters. Het klimaat zal telers dus in toenemende mate voor uitdagingen stellen.

Ziektedruk neemt toe in combinatie met druk op gebruik gewasbescherming

Klimaatverandering beïnvloedt de aardappelproductie niet alleen via directe weerschokken, maar ook via een toenemende ziektedruk. Hogere temperaturen, zachtere winters en meer neerslagextremen kunnen leiden tot frequentere uitbraken van ziekten en plagen die zich sneller verspreiden.

Schimmelziekten vormen een belangrijke bedreiging voor de aardappelteelt. Vooral de gevreesde aardappelziekte Phytophthora gedijt goed onder omstandigheden met langdurig nat blad en gematigde temperaturen. Uit gegevens van EuroBlight (2022-2023) blijkt dat hectare-opbrengsten in Europa ruim 40% kunnen dalen als gevolg van deze ziekte. De beheersing van Phytophthora wordt bemoeilijkt omdat de schimmel resistent raakt tegen steeds meer gewasbeschermingsmiddelen.

Daarnaast is Alternaria een serieus risico in situaties met hoge temperaturen waar droge en natte perioden elkaar regelmatig afwisselen. Dit kan leiden tot 20% tot 30% opbrengstderving.

Naast schimmels vormen insecten een risico voor de aardappelteelt. Warmere omstandigheden kunnen er bijvoorbeeld voor zorgen dat de coloradokever zich sneller ontwikkelt, extra generaties voortbrengt en de winter beter kan overleven. Als vector (overbrenger van een ziekte) zorgen glasvleugelcicaden voor toenemende risico’s op de verspreiding van opkomende bacterieziekte stolbur.

Het is duidelijk dat de ziekte- en plaagdruk toeneemt. Voor agrariërs is het lastig dat deze tegelijk plaatsvindt met de afname van het aantal beschikbare werkzame stoffen voor gewasbescherming als gevolg van herbeoordelingen en intrekkingen. Deze twee ontwikkelingen lopen dus tegen elkaar in. Dit alles leidt tot grotere opbrengstrisico’s.

Aanscherping nitraatregelgeving kan leiden tot (overgangs)risico’s

Beleidsmaatregelen om nitraatemissies terug te dringen leggen beperkingen op aan de akkerbouw. Denk daarbij aan strengere normen voor stikstofbemesting, regels voor gewasrotatie en verplichtingen rond uiterste oogstdatums en vanggewassen. Deze maatregelen zijn bedoeld om stikstofuitspoeling te verminderen, maar hebben directe gevolgen voor de bedrijfsvoering en het risicoprofiel van aardappeltelers.

Als we inzoomen op de strengere normen voor stikstofbemesting, dan blijkt uit onderzoek dat de effecten van verminderde stikstofgift op de gewasopbrengst wisselend zijn. Diverse studies tonen aan dat dit mogelijk is zonder opbrengstverlies, mits de bemesting beter wordt afgestemd op de behoefte van het gewas. Dit resultaat is echter niet vanzelfsprekend. Een opbrengstneutrale vermindering van stikstofgebruik vereist betere perceel- en gewasmonitoring en juiste toepassing in termen van timing, hoeveelheid, plek en samenstelling. De overgang naar deze nieuwe werkwijze brengt aanpassingskosten en -risico’s met zich mee. Dit kan (tijdelijk) leiden tot grotere schommelingen in de opbrengst.

De export van verwerkte consumptieaardappelen (vooral frites) is de motor van de Noordwest-Europese aardappelketen. Er zijn echter zorgen over de internationale concurrentiepositie van de sector. Bovendien bestaat er een risico op handelsbarrières, minder fritesconsumptie door de introductie van afslankmedicijnen en inflatieschokken. Tot slot vormen cyberaanvallen ook een risico voor bedrijven in de aardappelketen.

Stabiliserende export Noordwest-Europa en groeiende export uit onder andere Azië

De export van diepgevroren aardappelproducten uit de EU4 groeide van 5,1 miljoen ton in 2021 naar 5,6 miljoen ton in 2023, maar de groei vlakte daarna af. Terwijl Frankrijk zijn export verder uitbreidde, stabiliseerden of daalden de volumes uit België, Nederland en Duitsland. Tegelijkertijd is de export uit landen als India, China en Egypte gestegen, wat wijst op toenemende internationale concurrentie. Gezien de relatief hoge arbeids- en energiekosten in Europa is productie-efficiency een belangrijk onderwerp voor de industrie.

Aardappelsector is exportafhankelijk, maar diversificatie beperkt risico’s

De Europese aardappelsector is sterk exportgericht: 35% tot 40% van de export van verwerkte aardappelproducten uit Nederland en België gaat naar markten buiten de EU en het VK. Deze export kan worden beïnvloed door externe factoren, zoals handelstarieven (bijvoorbeeld Amerikaanse importheffingen op EU-producten) en geopolitieke verstoringen, zoals het conflict in het Midden-Oosten. Hoewel dergelijke ontwikkelingen de export van diepgevroren aardappelproducten onder druk kunnen zetten, blijft de kwetsbaarheid relatief beperkt doordat geen enkele afzonderlijke markt buiten de EU of het VK meer dan 6% van het totale exportvolume vertegenwoordigt.

Inflatiedruk op consumentenbestedingen neemt toe, maar blijft beheersbaar

De Europese foodservicemarkt groeide de afgelopen achttien maanden slechts beperkt. Door de naar verwachting gematigde economische groei in 2026 en 2027 blijven de consumentenbestedingen in de foodservice waarschijnlijk stabiel. De inflatie in de eurozone en het VK wordt geraamd op 2% tot 3,5%, waarbij de voedselinflatie hoger zal liggen, maar ruim onder de piek van 2023 blijft. Hierdoor blijft de inflatiedruk op consumentenbestedingen aan verwerkte aardappelproducten naar verwachting te overzien.

Impact van afslankmedicijnen op Europese aardappelverwerkende industrie beperkt

De opkomst van afslankmedicijnen krijgt veel aandacht, vooral in de VS, waar zo’n 12% van de volwassenen deze middelen gebruikt. In het VK ligt dit aandeel op 4% tot 7% en in de rest van Europa rond de 2%. Hoewel de gevolgen voor de voedingsmiddelenindustrie nog onzeker zijn, wijst Amerikaans onderzoek van Cornell University in samenwerking met marktonderzoeksbureau Numerator erop dat vooral calorierijke en sterk bewerkte producten geraakt kunnen worden. Zo geven gebruikers naar schatting 10% minder uit aan hartige snacks. Voor de Europese aardappelverwerkende industrie lijkt de impact beperkt. Ter illustratie: bij gebruik door 5% van de bevolking en een afname van de bestedingen aan frites door deze groep van 10% zou de vraag naar frites met ongeveer 0,5% afnemen.

Cyberaanvallen impactvol voor individuele bedrijven

Cyberaanvallen nemen toe en raken ook bedrijven in de aardappelketen. Voorbeelden van dit soort aanvallen zijn phishing en fraude bij een Nederlandse aardappelveredelaar, ransomware bij een Amerikaanse verwerker en een cyberaanval op een Britse retailer met een omzetverlies van 240 miljoen euro als gevolg. Cybersecurity is daarom ook voor de aardappelverwerkende industrie belangrijk.

Stijgende prijzen voor hulpstoffen een reëel risico voor akkerbouwers

Landbouwhulpstoffen zoals kunstmest, gewasbeschermingsmiddelen en brandstoffen worden voor een aanzienlijk deel geïmporteerd. Belangrijke aanvoerketens lopen onder andere via China (gewasbeschermingsmiddelen) en het Midden-Oosten (brandstoffen). Hierdoor is de Europese landbouw blootgesteld aan geopolitieke ontwikkelingen die kunnen leiden tot verstoringen in de beschikbaarheid en schommelingen in prijzen.

Toch zijn de beschikbaarheidsrisico’s voor de EU in veel gevallen beperkt, omdat er vaak alternatieve leveranciers beschikbaar zijn. Zo is de afhankelijkheid van Russische stikstofkunstmest afgenomen door een verschuiving van importstromen naar landen als Egypte en Algerije. Wat betreft ruwe olie komt ongeveer de helft van de EU-import uit de VS, Noorwegen, Kazachstan en Libië, waarbij geen enkel land meer dan 15% van de totale invoer levert. De grootste kwetsbaarheid ligt bij gewasbeschermingsmiddelen. China heeft een compleet productiecluster en alternatieve leveranciers zijn slechts beperkt beschikbaar.

Per saldo vormt betaalbaarheid van hulpmiddelen dan ook een groter risico voor de Europese landbouwsector dan fysieke tekorten als gevolg van geopolitieke spanningen. Gewasbeschermingsmiddelen zijn een uitzondering, gezien de dominantie van China in de productie hiervan.

Risicoprofiel aardappelketen neemt toe met grootste uitdagingen in de teelt

Over het geheel genomen kent de Noordwest-Europese aardappelketen een gematigd, maar toenemend risicoprofiel. De grootste kwetsbaarheden bevinden zich bij de telers. Bij hen kunnen weersextremen, toenemende druk van plagen en ziekten en strengere milieuregelgeving leiden tot een afname van zowel de beschikbaarheid als de kwaliteit van aardappelen.

De risico’s aan de vraagzijde relatief daarentegen lijken beter beheersbaar. De exportmarkten zijn redelijk gespreid en de inflatie blijft naar verwachting verhoogd maar beheersbaar. Ook lijkt de impact van afslankmedicijnen op de vraag naar frites bij de huidige adoptiegraad in Europa beperkt. De concurrentiedruk vanuit opkomende exportlanden is echter van structurele aard en vraagt blijvende aandacht van aardappelverwerkers.

Vergroten robuustheid is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de keten

Telers kunnen hun kwetsbaarheid beperken door:

Verwerkers en retailers kunnen de robuustheid versterken door hun inkoop regionaal te spreiden, de efficiency van de bedrijfsvoering te verhogen (bijvoorbeeld met energiezuiniger processen) en lokale productie te overwegen voor markten buiten de EU.

Ketenbreed is de ontwikkeling van aardappelrassen die beter bestand zijn tegen droogte, extreme neerslag, ziekten en lagere stikstofgiften een oplossing. Dit is echter een zeer langdurig proces, waarbij nieuwe rassen niet alleen robuuster moeten worden, maar ook moeten blijven voldoen aan de kwaliteitswensen van consumenten en de foodservicesector.

Een robuuste keten is een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Telers dragen veel risico’s, maar hebben vaak beperkte middelen en onderhandelingsmacht. Verwerkers, retailers en foodserviceketens kunnen daarom bijdragen via kennisdeling, risicodeling en gedeelde investeringen. Hier ligt een gedeeld belang, omdat verwerkers en retailers ook afhankelijk zijn van telers voor de aanvoer van aardappelen.

Robuustheid ook een thema in opkomende productieregio’s zoals India en het Midden-Oosten

Dit artikel focust op de risico’s voor en de robuustheid van de Europese keten voor verwerkte consumptieaardappelen, maar vergelijkbare vraagstukken spelen ook in andere productieregio’s. Egypte kampt steeds vaker met waterschaarste en verzilting, terwijl de aardappelproductie in India sterk geconcentreerd is in het klimaatgevoelige noorden van het land. Dankzij een lange traditie in de aardappelteelt beschikt Noordwest-Europa over veel kennis, efficiënte waardeketens en een groot aanpassingsvermogen. Dit onderscheidt de regio van opkomende productiegebieden met minder historie, waar de ketens vaak minder ontwikkeld zijn. Naarmate klimaatverandering, plagen en ziekten wereldwijd een grotere impact hebben op de aardappelteelt, kan een robuuste Noordwest-Europese sector hierdoor ook een mogelijk concurrentievoordeel behalen.