Pilot onderzoekt kansen voor waterstofopslag op het boerenbedrijf
Als onderdeel van een pilotproject van stichting De Lelystadse Boer draait op het erf van akkerbouwers Karin Perdaems en Mark Knipscheer sinds kort een waterstofinstallatie. Daarmee kunnen ze zonnestroom die op dat moment niet direct wordt gebruikt, omzetten in waterstof voor opslag. Met de installatie onderzoeken Karin en Mark of opslag in waterstof kan bijdragen aan het gebruik van een groter deel van hun zelf opgewekte elektriciteit op het eigen bedrijf. Rabobank Het Nieuwe Land heeft met een financiële bijdrage aan de ontwikkelingskosten en ondersteuning bij de energiescans bijgedragen aan de ontwikkeling van het pilotproject. En De Lelystadse Boer wil het project op termijn flink opschalen.

Met de pilot onderzoeken we op verschillende typen agrarische bedrijven of opslag in waterstof kan helpen om een groter deel van de zelf opgewekte elektriciteit op het eigen bedrijf te gebruiken. De pilot onderzoekt of en in welke mate waterstofopslag op de deelnemende bedrijven het eigen gebruik van lokaal opgewekte elektriciteit kan verhogen en daarmee de behoefte aan externe elektriciteitslevering kan beïnvloeden.”, bijt procesmanager Anne Marie van Raalten-Ligtenberg van De Lelystadse Boer het spits af. “Vrijwel al onze leden hebben zonnepanelen op hun daken liggen, maar volgens onze energiescans wordt een aanzienlijk deel van de opgewekte elektriciteit niet direct op het eigen bedrijf gebruikt.Windmolens zijn in dit gebied niet toegestaan vanwege de nabijheid van Lelystad Airport. Accu’s zijn relatief duur en netcongestie zorgt nu al soms voor problemen. Nadat Karin het idee van de waterstof had aangekaart bij ons bestuur, hebben we met steun van de Rabobank bij 24 van onze leden de energiesituatie in kaart gebracht en gekeken hoe we die konden optimaliseren. En dan het liefst via verhoging van het eigen gebruik. Uit de energiescans kwam volgens De Lelystadse Boer naar voren dat opslag in waterstof voor meerdere onderzochte bedrijven aanleiding gaf voor nader onderzoek.”
Stroomtekort
Dat Karin Perdaems met waterstof op de proppen kwam, was geen toeval. “Tijdens onze deelname aan het Veldleeuwerik-project hadden Mark en ik kennisgemaakt met de 10 indicatoren voor duurzaamheid waar het bij Veldleeuwerik om draaide. Waar mogelijk probeerden we die toe te passen op ons bedrijf. We verbouwden het voer zelf en gebruikten de mest op onze eigen akkerszodat we op deze onderdelen kringlopen op het bedrijf probeerden te sluiten.”. We hadden al zonnepanelen (1500 stuks inmiddels) en een accu, en we gingen steeds meer elektrisch doen. De heftruck werd elektrisch, er kwam een warmtepomp voor de verwarming van de kippenstal en we gingen elektrisch rijden. En op een gegeven moment hadden we stroomtekort.”
Nadat ze een waterstofcongres had bijgewoond, werd Karin enthousiast over de mogelijkheden en voordelen van waterstof voor energieopslag. “Waterstof heeft een hoge energie-inhoud per kilo en kan onder hoge druk worden opgeslagen. Bij langdurige energieopslag kan waterstof onder bepaalde omstandigheden een alternatief voor batterijopslag zijn. Of dat hier technisch en economisch gunstig uitpakt, wordt in de pilot onderzocht.” Nadat Karin en Mark in 2022 hun eerste ervaringen hadden opgedaan met een waterstofgestookte cv-ketel in de privéwoning, was de tijd rijp voor de volgende stap. Karin: “Er kwamen in die tijd grotere waterstofinstallaties beschikbaar voor mkb-bedrijven. Maar ik realiseerde me ook dat die volgende stap weleens te groot kon zijn voor mezelf. En daarom heb ik het idee neergelegd bij De Lelystadse Boer.”
Financiering is uitdaging
Met de uitkomsten van de energiescans op zak besloot het bestuur van De Lelystadse Boer om een pilotproject te starten om de praktische inzetbaarheid van waterstofinstallaties op de boerderij te onderzoeken. “We willen naast ervaring met de techniek vooral uitzoeken of de theoretische berekeningen uit de studies uitkomen in de praktijk”, vertelt Anne Marie. “Bij 5 van onze leden wordt een waterstofinstallatie in gebruik genomen. We hebben bewust gezocht naar bedrijven met verschillende energiesituaties. Het is een mix van akkerbouw-, veehouderij- en gemengde bedrijven. Ook zijn er grote verschillen in de opwekcapaciteit van hun zonnepanelen. Op deze bedrijven gaan we twee volledige seizoenen proefdraaien, uitproberen en aanpassen en in 2029 evalueren.”
Bij de opzet van het pilotproject kreeg De Lelystadse Boer van diverse kanten ondersteuning. Anne Marie: “Rabobank leverde een financiële bijdrage aan de ontwikkelingskosten van het project. Als stichting kunnen we geen grote financiële risico’s nemen. De bijdrage van Rabobank was daarom belangrijk voor de financiering van de ontwikkelingskosten. De bank heeft zich echt een partner getoond. Niet alleen met geld, maar ook door de inbreng van hun ervaring met andere transitietrajecten. Dat helpt bij het uitdragen van je project. En met hulp van Horizon, de ontwikkelingsmaatschappij van de provincie Flevoland, vonden we een geschikte leverancier van waterstofinstallaties. Het is een mooie functionele samenwerking. Want dit soort trajecten red je niet in je eentje.”
De grootste hobbel in het hele traject, want die waren er echt wel, was de subsidieverlening. Waterstof als energiedrager is nog tamelijk onbekend in de wereld van subsidieverstrekkers en banken, weten ze bij De Lelystadse Boer inmiddels. “Je krijgt niet zomaar subsidie of een lening voor een waterstofinstallatie. Dat pad is nog niet geëffend. Er zijn nog geen kant-en-klare regelingen en banken kijken eerst even de kat uit de boom. Gelukkig konden wij terecht bij het stimuleringsprogramma Kansen voor West III, waarvan het Europese structuurfonds (ESIF) de belangrijkste financier is. Ook de provincie Flevoland en de gemeente Lelystad hebben financieel bijgedragen. En de ondernemers hebben zelf ook geïnvesteerd. Maar als we in de toekomst willen opschalen, moet er nog wel wat gebeuren.”
Focus op zelfgebruik
De installatie van Karin en Mark is inmiddels een aantal maanden in bedrijf. “Echt heel spannend is het niet”, lacht Karin. “Een energiemanagementsysteem (EMS) doet al het denk- en regelwerk. Er is een soort verdringingsreeks ingeprogrammeerd voor het gebruik van de zonnestroom. Bovenaan staat eigen gebruik, dus voor alle elektrische installaties op ons bedrijf. Daarna komt het laden van de accu en als er dan nog stroom over is, gaat de elektrolyser aan het werk om waterstof te maken. Dat gebeurt vooral in de zomer bij veel zon. De gasflessen bieden hier opslagcapaciteit voor waterstof met een energie-inhoud van circa 5 megawattuur.” De waterstofinstallatie is niet bedoeld om de accu te vervangen, vertelt Karin. “Die functioneert juist als buffer, vooral voor de momenten dat je tijdelijk veel vermogen nodig hebt.”
Vermarkten van de waterstof is op dit moment niet aan de orde. “Wij mikken op een sluitende businesscase op ons eigen erf. Volgens onze huidige berekeningen is dat met de toegekende subsidie haalbaar. Wij denken dat waterstof, net als zonnepanelen destijds, in het begin subsidie nodig heeft. We verwachten dat schaalvergroting de kosten mogelijk kan verlagen. Of en in welke mate dat gebeurt, moet nog blijken.”
Waterstof kan technisch voor verschillende toepassingen worden ingezet, bijvoorbeeld via een brandstofcel voor elektriciteit en als brandstof voor geschikte installaties. Karin: “Je kunt er met een brandstofcel weer elektriciteit van maken. Maar het is ook geschikt om verwarmingsinstallaties mee te stoken. En je kunt er verbrandingsmotoren op laten draaien. Daar bestaan al ombouwsets voor, ook voor diesels. In deze pilot wordt waterstof op het eigen erf geproduceerd met daarvoor beschikbare zonnestroom.”
Bij De Lelystadse Boer denken ze ondertussen ook alweer een paar stappen vooruit. “Als uit de pilot blijkt dat de installaties binnen vooraf bepaalde technische en economische criteria voldoende functioneren, heeft De Lelystadse Boer de ambitie om het aantal installaties in vijf jaar uit te breiden naar 50. En dan kun je ook gaan denken aan levering van waterstof aan derden. Dan komt ons partnerschap met Lelystad Airport Businesspark waarschijnlijk goed van pas”, besluit Anne Marie.
De Lelystadse Boer
Stichting De Lelystadse Boer is een samenwerkingsverband van 115 voornamelijk agrarische bedrijven rondom Lelystad Airport. Zij zagen de komst van het vliegveld aanvankelijk als een bedreiging, maar besloten, toen het vestigingsbesluit eenmaal definitief was, het roer om te gooien en juist te zoeken naar kansen voor samenwerking met het vliegveld en ontwikkeling van het gebied.
De stichting richt zich op verschillende initiatieven rond energie, landbouw, beheer van het gebied en educatie.” Zo zetten de boeren hun materieel en kennis in voor het beheer van het luchthaventerrein en de omgeving. De Lelystadse Boer helpt de luchthaven bij het groenonderhoud en het sneeuwvrij houden van de landingsbaan en overige terreinen. Ook Educatie & Jeugd is een belangrijk speerpunt. Via projecten en schoolbezoeken leren kinderen waar hun voedsel vandaan komt. En op een pachtkavel van de luchthaven leren aspirant-boeren de kneepjes van de biologische teelt.
Het pilotproject met de waterstofinstallaties maakt deel uit van de energiestrategie van de stichting. De Lelystadse Boer heeft de ambitie om richting 2050 het gebruik van fossiele energie in het gebied verder terug te dringen en het aandeel lokaal opgewekte energie te vergroten. De pilot is bedoeld om te onderzoeken welke rol waterstofopslag daarin kan spelen.Om burgers bij het buitengebied te betrekken, organiseert De Lelystadse Boer publieksevenementen. Het bekendste voorbeeld is de jaarlijkse Lelystadse Oogstdag, waar bezoekers zelf aardappelen en groenten mogen oogsten.
De rol van de Rabobank
“Het initiatief van De Lelystadse Boer sluit heel goed aan bij onze eigen kernthema’s en waarden”, stelt Wichard Bruinink van Rabobank Het Nieuwe Land. Als business development manager op het thema energietransitie was hij snel enthousiast over het initiatief van De Lelystadse Boer om op 24 agrarische bedrijven een energiescan te doen. “Wij hebben die scans voor onze rekening genomen. Niet alleen omdat de energietransitie voor ons een belangrijk aandachtspunt is, maar ook vanwege waar De Lelystadse Boer voor staat. Ze komen met een breed gedragen plan van een groep ondernemers die zelf op zoek gaan naar een oplossing voor een energieprobleem in hun gebied. En ze houden straks de uitkomsten niet voor zichzelf maar delen die met anderen. Dat spreekt ons aan.”
Rabobank heeft ook de ontwikkeling van het pilotproject ondersteund met een bijdrage uit het coöperatief dividend dat de organisatie jaarlijks beschikbaar stelt. “Het plan viel ook goed bij onze leden, die hun stem konden uitbrengen.” En hoewel financiering van waterstofinstallaties op dit moment nog geen dagelijkse kost is voor de bank, kan de ervaring uit het project bij Lelystad wel degelijk bijdragen aan een goed onderbouwde beoordeling van toekomstige financieringsaanvragen, stelt Bruinink. “Door samen te werken komen we verder. Dat is immers al bijna 130 jaar ons motto.”
Hoe werkt elektriciteit uit waterstof (en omgekeerd)?
Waterstof (H₂) ontstaat door water (H₂O) te splitsen in zuurstof (O₂) en waterstof. Dit proces heet elektrolyse en kost energie. In het project wordt zonnestroom die op het bedrijf wordt opgewekt en niet direct wordt gebruikt, ingezet voor de productie van waterstof. De zuurstof verdwijnt naar de atmosfeer en de waterstof wordt onder hoge druk opgeslagen in gasflessen. Waterstof kan in hogedrukflessen gedurende langere tijd worden opgeslagen. Bij de omzetting van elektriciteit naar waterstof en terug treden wel aanzienlijke energieverliezen op. Het ruimtebeslag van een installatie voor de productie en opslag van 5 MWh is ongeveer 20 m². De waterstof kan in een brandstofcel weer worden omgezet in elektriciteit.
Een nadeel van een waterstofinstallatie is dat de omzettingen veel energie kosten, waardoor het nettorendement van het proces meestal rond de 30 tot 40% ligt. Karin Perdaems schat dat momenteel 80 tot 90% van de opgewekte zonnestroom op het eigen bedrijf wordt gebruikt. De pilot onderzoekt of waterstofopslag kan bijdragen aan een verdere verhoging van het eigen gebruik.