Wordt 2026 het jaar waarin de vitale samenleving écht doorbreekt?

In de verkiezingsperiode is de politieke toon veranderd over de houdbaarheid van de gezondheidszorg. Het eerlijke verhaal over de impact van de zorgsector op de Nederlandse economie ligt politiek gevoelig: het raakt veel kiezers en kan stemmen kosten. Toch streven partijen als D66, VVD en het CDA in hun plannen voor minder groei van de zorgsector¹. De achterliggende vraag is: hoe realiseren we met minder euro’s meer gezondheid? Binnen Rabobank denken wij dat dit gerealiseerd kan worden in de vitale samenleving. Dit is een samenleving waarin mensen langer gezond leven, waar preventie even vanzelfsprekend is als genezen en waar inwoners (weer) naar elkaar omkijken. En het goede nieuws: het gebeurt al.

In dit artikel gaan we in op waar de grootste gezondheidswinst te halen valt, benoemen we drie pijlers die de vitale samenleving vormgeven en schetsen we hoe Rabobank hieraan bijdraagt. Dit artikel is een vervolg op een eerder opiniestuk van Rabobank waarin uiteengezet is waarom meer geld naar de zorg niet langer de oplossing is².

Ons zorgsysteem werkt pas voor je als je ziek bent. In de periode daarvoor – waarin inwoners gezond zijn - is nauwelijks iets geregeld³. Daarom denken we vaak dat gezond zijn een product is dat binnen de muren van het ziekenhuis wordt gerealiseerd. In werkelijkheid ontstaat de grootste gezondheidswinst juist buiten de muren van het ziekenhuis, in de gezonde leefomgeving. Dit is een omgeving waarin gezond leven vanzelfsprekend is omdat fysieke, sociale en economische omstandigheden dit ondersteunen. Voorbeelden van deze omstandigheden zijn:

Volgens de World Health Organization valt circa 25 % van de ziektelasten wereldwijd toe te schrijven aan vermijdbare (milieu) factoren zoals vervuilde lucht, ongezond voedsel, armoede, onvoldoende bewegingsruimte en ongeschikte huisvesting^4/5. In Nederland bedraagt dit aandeel nog altijd maximaal 14 %, afhankelijk van de regio⁶. In de gezonde leefomgeving liggen dus volop kansen voor gezondheidswinst.

Het bouwen aan de gezonde leefomgeving is echter complex vanwege het cross-sectorale karakter. Onder andere het bedrijfsleven, gebiedsontwikkelaars, de bouw, sociale welzijnsinstellingen en milieudiensten zijn hiervoor belangrijke sectoren. Dit betekent dat de te behalen gezondheidswinst voor het grootste gedeelte buiten de zorgsector om gerealiseerd wordt. En vanuit dat perspectief rijst een hele andere vraag: als een groot gedeelte van de gezondheidswinst buiten de zorg ligt, zijn we dan ook bereid om buiten de zorg te investeren?

Preventie is de sleutel tot de vitale samenleving – en de impact kan enorm zijn. Via slimme technologieën kunnen we de impact van beweging, slaap, voeding, stress, uitstoot en andere factoren op inwoners al accuraat monitoren en voorspellen. Wetenschappelijk onderzoek onder 8000 volwassenen laat bijvoorbeeld zien dat het gebruik van een Google FitBit horloge – gericht op meer bewegen en stimuleren van gezonder gedrag – niet alleen gezondheid verbetert maar ook € 800 per persoon in twee jaar aan zorgkosten kan besparen⁷. Dat is slechts één voorbeeld: volgens verscheidene internationale studies komt tot 80% van de vermeden kankeroverlijdens door preventieve screening en gezondheidsbevordering, en niet door behandeling^8/9. Preventie is dus vele malen krachtiger dan alle chemotherapieën, bestralingen en medicaties bij elkaar. Toch komt het niet goed van de grond door verschillende oorzaken. Mogelijk biedt een collectief preventiefonds perspectief in een concurrerend veld van zorgverzekeraars.

Een deel van de innovaties die preventie bevorderen komen uit bedrijfsleven en brengen risico’s met zich mee, zoals dataopslag en privacy. Daar moeten we onze ogen niet voor sluiten en overwogen keuzes in maken. Maar als we aandacht geven aan de risico’s, moeten we net zoveel aandacht geven aan de potentiële opbrengsten: lagere ziektelast, lagere zorgkosten, hogere arbeidsproductiviteit en meer kwaliteit van leven. De uitkomst is blended care: reguliere zorg versterkt door digitale innovaties. Toch komt blended care moeizaam van de grond, omdat innovaties uit het bedrijfsleven niet altijd omarmt worden door het zorgsysteem. Hier liggen kansen die we niet mogen missen, al is het maar omdat een kwart van het zorgpersoneel met pensioen gaat binnen tien jaar terwijl de vraag naar zorg fors groeit¹⁰.

Vaak leeft het idee dat preventie betekent dat inwoners meer zelf moeten doen. In werkelijkheid verschuift preventie van iets actief ‘doen’ naar iets dat ‘gebeurt’, omdat we prikkels en (woon)voorzieningen in de samenleving zo inrichten dat gezond gedrag vanzelfsprekender wordt. Hierdoor zal de omvang van leefstijl gerelateerde aandoeningen (20% van de totale ziektelast) afnemen¹¹.

Het aantal burgerinitiatieven groeit al jaren¹². Nederland Zorgt Voor Elkaar is het landelijke kennisnetwerk van burgerinitiatieven en wordt steeds bekender. In 2025 zijn er ruim 2.000 burgerinitiatieven actief, waarvan zorg het grootste thema is. Bijna 50% van de initiatieven telt meer dan 200 betrokken inwoners: dit zijn dus geen kleinschalige projecten, maar serieuze bewegingen tussen markt en overheid in, gedreven door solidariteit, zelfsturing en lokale kracht van gemeenschappen.

Het meest bekende burgerinitiatief is Austerlitz Zorgt: dit initiatief laat zien hoe burgers, zorginstellingen, gemeenten, sociale ondernemingen, woningbouwcorporaties en zorgverzekeraars samen nieuwe woonzorgmodellen vormgeven. In vergelijkbare initiatieven wonen ouderen met en zonder zorgvraag en andere inwoners geclusterd en kijken zij naar elkaar om voor alledaagse vragen. Hierdoor verschuift de focus van zorg en welzijn ‘ontvangen achter’ de deur van een zorginstelling naar gezondheid en welzijn ‘organiseren binnen’ gemeenschappen. De kern is uitgaan van eigen kracht van de inwoner en van de gemeenschap. Deze beweging getuigt van weerbaarheid onder gemeenschappen en vermindert de druk op het traditionele zorgstelsel. Eerste signalen laten zien dat de kwaliteit van zorg en leefbaarheid op gelijk pijl blijft, terwijl zorgkosten dalen.

Burgerinitiatieven vullen iets in wat het systeem niet kan opvangen en laten zien dat inwoners en gemeenschappen in eerste instantie zelf verantwoordelijkheid kunnen dragen voor (sommige aspecten van) hun gezondheid en welzijn. Bovendien blijkt uit onderzoek van VGZ dat 80% van de Nederlanders bereid is om iets voor een ander te doen¹³. Formele zorg vormt zo het sluitstuk en niet langer het beginstuk van een hulpvraag.

Ons huidig zorgstelsel is strak gereguleerd met protocollen en toezichthouders die de kwaliteit van zorg beschermen. De drie pijlers van de vitale samenleving verschillen hierin, zijn moeilijker stuurbaar en deels nieuw. Dat brengt een bepaald ongemak met zich mee. Vasthouden aan het huidig zorgmodel voelt daarom veilig en vraagt om geen moeilijke keuzes. Maar ongemak vermijden is geen strategie voor houdbare zorg. Toch grijpen we massaal terug naar het oude zodra verandering ongemak met zich meebrengt. Dat lijkt comfortabel, maar het is precies die comfortzone die onze zorgcapaciteit en economie ondermijnt. De komende maanden zal blijken of de nieuwe coalitie de ambities uit de partijprogramma’s ook daadwerkelijk omzet in een coalitieakkoord dat richting geeft aan de vitale samenleving.

De opgave om de vitale samenleving te realiseren is enorm. Het zou goed kunnen dat de chaos daarom eerst groter wordt voordat het verbetert. Maar de kern is en blijft: deze transformatie levert uiteindelijk meer gezonde inwoners, minder ziektelast en een productiever Nederland op. Dan hoeft er geen (extra) geld bij, maar wordt er geld bespaard. En dat is wenselijk, in tijden waarin bijvoorbeeld Defensie om grotere uitgaven vraagt.

1. Centraal Planbureau. Keuzes in kaart 2027-2030. Doorrekening verkiezingsprogramma’s. Oktober 2025.
2. Bas Laan. Waarom meer geld naar de zorg de oplossing niet is. Juli 2025. Te raadplegen via: Waarom meer geld naar de zorg de oplossing niet is | LinkedIn
3. Centraal Bureau voor de Statistiek. Gezondheidsuitgaven internationaal vergelijkbaar: aanbieders en financiering. 2025.
4. World Health Organization. Preventing disease through healthy environments: a global assessment of the burden of disease from environmental risks. 2018.
5. World Health Organization. WHO Housing and health guidelines. 2018.
6. RIVM. Gezonde leefomgeving, gezonde mensen. 2017.
7. ResearchGate. Economic evaluation of a wearable-based intervention to increase physical activity among insufficiently active middle- aged adults. 2024.
8. World Health Organization (WHO). Cancer prevention and control: 30–50% of cancers preventable by addressing risk factors. WHO Factsheet. 2023.
9. JAMA Oncology / National Cancer Institute (NCI). Contribution of Prevention, Screening, and Treatment to Cancer Mortality Reduction in the United States, 1975–2020. JAMA Oncology. December 2024.
10. Centraal Bureau voor de Statistiek. Arbeidsmarktprofiel zorg en welzijn 2022. 2023.
11. Nederlands Huisartsen Genootschap. Feiten en cijfers. Ziekte en sterfte ten gevolge van leefstijl. Maart 2024.
12. CollectieveKracht. Burgercollectieven-monitor 2025. Nederlandse burgercollectieven in beeld gebracht. December 2025.
13. VGZ. Nederlander wil de ander graag helpen en deze bereidheid speelt een cruciale rol voor de zorg. Geraadpleegd via: zie website. 24 december 2025.