Vergrijzing raakt toekomstig verdienvermogen van de Achterhoek

De economie van de Achterhoek heeft zich in de afgelopen jaren solide ontwikkeld (zie figuur 1). Deze ontwikkeling ging hand in hand met een hoge brede welvaart; deze behoort tot de hoogste van het land. De stabiele economie en hoge brede welvaart zijn echter geen garantie voor succes in de toekomst. Er zijn namelijk ontwikkelingen die de economie van de Achterhoek de komende jaren kunnen doen veranderen.

In onze eerdere studie uit 2024 – Een toekomstbestendige economie in de Achterhoek – Zeven opgaven en praktische aanbevelingen – wezen we op de uitdagingen die vergrijzing en ontgroening met zich meebrengen voor de regio. Een gevolg van de vergrijzing is dat het aantal mensen in de arbeidsleeftijd (tussen de 15 en 75 jaar) kleiner wordt. Daardoor neemt ook de bijdrage van extra arbeid aan de economische groei af, terwijl juist dit de motor van economische groei was in de afgelopen tien jaar. Dit is geen typisch Achterhoeks fenomeen. Ook voor Nederland als geheel neemt de bijdrage van arbeid aan de economische groei de komende decennia naar verwachting af.

Omdat de bijdrage van arbeidsinzet daalt, moet onze toekomstige economische groei vooral komen van een hogere arbeidsproductiviteit. Oftewel: méér goederen maken en diensten leveren in dezelfde tijd. Om de productiviteitsgroei, en daarmee de economische groei, in de komende decennia te verhogen, zijn daarom meer investeringen in onderwijs, R&D en kapitaalgoederen nodig. Deze nationale opgave vormt de kern van de boodschap die de Commissie Wennink uitdraagt in haar rapport De route naar toekomstige welvaart van december 2025.

Achter het landelijke beeld gaan grote regionale verschillen schuil. Demografische ontwikkelingen verschillen sterk tussen regio's, en daarmee ook de ontwikkeling van het potentiële arbeidsaanbod voor bedrijven. Dat maakt de impact van vergrijzing bij uitstek een regionaal vraagstuk. Bekend is dat de vergrijzing en ontgroening in de Achterhoek met een hoger tempo gaan dan in veel andere regio’s. Wat betekent dit voor de Achterhoekse economie?

De economie van een land of regio kan op twee manieren groeien. Door met alle werkenden opgeteld meer uren te werken (meer arbeidsinzet, zie box 1) of door meer te produceren per gewerkt uur (een hogere arbeidsproductiviteit). Figuur 2 toont de bijdrage van deze twee componenten aan de economische groei in de Achterhoek in drie perioden van tien jaar sinds 1995. Twee dingen vallen op. Ten eerste zien we dat de bijdrage van de arbeidsproductiviteit afneemt van 1,6 naar 1,1 naar 0,2 procentpunt. Ten tweede dat de gemiddelde jaarlijkse economische groei van 1,6% in de afgelopen tien jaar grotendeels kan worden toegeschreven aan meer arbeidsinzet. Achterhoekers hebben in die periode opgeteld dus vooral meer uren gewerkt.

Het huidige groeipad van de Achterhoek is de komende jaren minder waarschijnlijk. Waar de economische groei recentelijk vooral kwam van meer arbeid, zien we dat de groep Achterhoekers in de arbeidsleeftijd de komende decennia kleiner wordt. Het is mogelijk dat deze groep in twintig jaar tijd met 9% krimpt, terwijl die groep voor Nederland als geheel in omvang waarschijnlijk constant blijft (zie figuur 3). Dit heeft een negatief effect op de verwachte bijdrage die arbeidsinzet levert aan de toekomstige economische groei van de Achterhoek.

Naast de verwachte daling van het aantal Achterhoekers in de arbeidsleeftijd bepalen ook de arbeidsparticipatie, het aantal gewerkte uren per werkende en de werkloosheid de toekomstige arbeidsinzet (zie box 1). Daarom ramen we ook die componenten en hun bijdrage aan de totale arbeidsinzet in de Achterhoek.

Figuur 4 laat zien dat de totale arbeidsinzet naar verwachting een negatieve bijdrage levert aan de economische groei van de Achterhoek: gemiddeld -0,3 procentpunt per jaar in zowel de komende tien jaar als de tien jaar daarna. Als we uitsluitend naar arbeidsinzet kijken, zou de Achterhoekse economie naar verwachting de komende twintig jaar jaarlijks dus gemiddeld met 0,3% krimpen.

De negatieve bevolkingsontwikkeling draagt het sterkst bij aan de verwachte daling van de arbeidsinzet. Daar staat een lichte stijging van het aantal gewerkte uren per werkende tegenover. Dit komt doordat het aantal gewerkte uren per werkende voor de meeste leeftijdsgroepen naar verwachting stijgt, al is de omvang beperkt.

Volgens de huidige bevolkingsprognoses en onze ramingen van participatie, werkloosheid en gewerkte uren per werkende zal de toekomstige bijdrage van arbeidsinzet aan de economische groei van de Achterhoek dus negatief zijn. Hoewel dit een voorspelling is, moet er veel gebeuren om de arbeidsinzet zo om te buigen dat deze positief bijdraagt aan de groei van de regio. Vergrijzing in de regio is een gegeven. Bovendien wordt het lastiger om werknemers aan te trekken uit omliggende regio’s doordat die ook met vergrijzing kampen.

Ook laat eerder onderzoek zien dat er weinig ruimte is om de huidige bevolking in de arbeidsleeftijd meer te laten werken via extra uren per werkende, hogere arbeidsparticipatie of lagere werkloosheid. We werken al meer uren dan gedacht, de arbeidsparticipatie is internationaal gezien hoog en de werkloosheid is nog steeds historisch laag.

Volgens de Commissie Wennink heeft Nederland een jaarlijks economische groei nodig van 1,5% om de verzorgingsstaat overeind te kunnen houden. Dit is een landelijke en geen regionale opgave, maar stel dat de Achterhoek een jaarlijkse groei van 1,5% nastreeft, dan zou de arbeidsproductiviteitsgroei, gegeven de verwachte negatieve bijdrage van meer arbeidsinzet, dus jaarlijks 1,8 procentpunt moeten bijdragen. In de periode 1995-2005 werd die bijdrage bijna gehaald. Als de bijdrage van de arbeidsproductiviteitgroei de komende jaren gelijk is aan die van de afgelopen tien jaar (0,2 procentpunt), dan zal de Achterhoekse economie waarschijnlijk niet groeien en zelfs krimpen.